longform

Không chỉ là những trung tâm dữ liệu hiện đại, những ứng dụng­ phần mềm phức tạp, chuyển đổi số có thể bắt đầu từ những việc rất giản dị ở mỗi khu dân cư…

Suốt hơn một năm qua, ông Trương Minh Ngọc, phường Cửa Nam (Hà Nội) cùng với nhiều thành viên trong Tổ chuyển đổi số cộng đồng đã đi từng ngõ, gõ từng nhà tại hầu hết các khu dân cư trên địa bàn.

Những công việc tưởng chừng rất nhỏ nhưng lại có ý nghĩa rất lớn đối với nhiều người dân, đặc biệt là những người cao tuổi và những người gặp khó khăn trong tiếp cận công nghệ.

Và đây cũng chính là mục tiêu lớn nhất của Chiến lược Chuyển đối số quốc gia-đó là đưa công nghệ vào phục vụ đời sống người dân.

Tổ chuyển đổi số cộng đồng phường Cửa Nam (Hà Nội)

Một buổi sáng ở tổ dân phố Bà Triệu, như thường lệ, ông Trương Minh Ngọc lại khoác chiếc túi quen thuộc bước ra khỏi nhà. Chiếc túi ấy không đựng máy tính hay những thiết bị công nghệ hiện đại. Chỉ vài tờ hướng dẫn sử dụng dịch vụ công trực tuyến. Một số tài liệu giới thiệu kỹ năng số. Một chiếc điện thoại thông minh.

Có hôm ông đến hướng dẫn một cụ già tạo tài khoản định danh điện tử. Có hôm lại giúp một tiểu thương đăng ký thanh toán bằng mã QR. Có hôm chỉ để “cầm tay” một người dân cách tra cứu thông tin trên Cổng Dịch vụ công quốc gia.

Theo lời ông Ngọc, có những buổi sáng chỉ hướng dẫn được hai người. Bởi mỗi người lại có một những khó khăn khác nhau. Có cụ quên mật khẩu. Có bác không nhớ tài khoản. Có người lại chưa từng tải ứng dụng.

Ông nhớ nhất là có lần đã mất tới gần bốn mươi phút để hướng dẫn một cụ ông gần tám mươi tuổi đăng nhập ứng dụng dịch vụ công vì thao tác nhập sai mật khẩu, rồi quên mã xác thực.

Đến khi màn hình hiện lên dòng chữ "Đăng nhập thành công", ông Ngọc thoáng cười vì thấy mình đã làm được một việc thật có ích.

"Nhiều người nghĩ đó chỉ là một thao tác nhỏ. Nhưng với người lớn tuổi, đó là lần đầu tiên họ cảm thấy mình cũng có thể làm được những việc trước đây phải nhờ con cháu”, ông Ngọc nói.

Ở góc độ người dân, có lẽ, giá trị của chuyển đổi số bắt đầu từ chính khoảnh khắc ấy khi được màn hình điện thoại đã mở ra vô vàn những tiện ích mới.

Ông Trương Minh Ngọc, Tổ trưởng Tổ dân phố Bà Triệu, phường Cửa Nam, Hà Nội

Nếu chỉ nhìn vào những con số, chuyển đổi số dễ khiến người ta nghĩ đến các trung tâm dữ liệu, những nền tảng công nghệ hay các phần mềm quản lý hiện đại. Nhưng ở Cửa Nam, chuyển đổi số lại hiện lên bằng những hình ảnh rất khác.

Ở phường Cửa Nam, điều người dân nhắc đến nhiều nhất khi nói về chuyển đổi số không phải là những nền tảng công nghệ hay các thuật ngữ kỹ thuật.

Điều họ nhớ lại là cảm giác "mọi việc trở nên dễ hơn".

Ông Khuất Minh Trí, một người dân sống nhiều năm trên địa bàn, vẫn còn nhớ những lần đi làm thủ tục hành chính cách đây vài năm.

Mỗi lần cần xác nhận giấy tờ hay giải quyết một thủ tục, ông thường phải chuẩn bị cả tập hồ sơ rồi trực tiếp đến UBND phường.

“Có hôm thiếu một loại giấy tờ. Có hôm khai chưa đúng biểu mẫu. Lại quay về hoặc làm đi làm lại. Giờ thì khác nhiều rồi”, vừa nói, ông Trí vừa mở ứng dụng dịch vụ công, thao tác thành thạo trên cổng dịch vụ công.

Hoạt động của các tổ Chuyển đổi số cộng đồng phường Cửa Nam

Tại chợ 19-12, chị Nguyễn Thị Dung, vừa tất bật bán hàng, vừa thoăn thoắt kiểm tra thông báo chuyển khoản trên điện thoại. Ngay trước quầy hàng, một tấm mã QR được đặt ở vị trí dễ nhìn nhất. Chị kể, ngày đầu tiên được các thành viên Tổ chuyển đổi số cộng đồng hướng dẫn tạo mã thanh toán, chị còn khá băn khoăn.

Nhưng chỉ sau vài tuần, điều chị Dung từng lo lắng đã biến mất. Thay vào đó, ngày càng nhiều khách hàng rút điện thoại thay vì rút ví. Việc bán hàng, vì thế cũng trở nên nhanh chóng và thuận tiện hơn.

"Khó nhất là chi phí và kỹ năng sử dụng. Hộ kinh doanh nhỏ doanh thu không lớn nên nếu đầu tư phần mềm hay thiết bị thì cũng phải cân nhắc. Nhiều người lớn tuổi cũng không quen công nghệ nên rất cần được hướng dẫn trực tiếp”, chị Dung chia sẻ.

Không dừng ở thanh toán số, chị còn bắt đầu tìm hiểu cách nhập hàng qua các nền tảng trực tuyến, quản lý đơn hàng bằng ứng dụng trên điện thoại.

Không chỉ dừng ở phương thức đi từng ngõ, gõ từng nhà, ở Cửa Nam, chuyển đổi số còn được nhìn nhận như một cách làm mới để gìn giữ và lan tỏa những giá trị văn hóa.

Một buổi livestream giới thiệu lịch sử và văn hóa của địa phương đã ngay lập tức thu hút đông đảo lượt xem. Những câu chuyện về các di tích, những con phố, những ký ức của Hà Nội được các nhân vật trực tiếp chia sẻ bằng hình ảnh và đối thoại đầy hấp dẫn.

Ở phía bên kia màn hình là hàng trăm lượt theo dõi, bình luận và chia sẻ. Trong số đó có Đặng Minh Hằng, sinh viên Trường Đại học Thăng Long. Hằng cho biết trước đây những câu chuyện về lịch sử địa phương thường chỉ xuất hiện trong các buổi sinh hoạt trực tiếp hoặc những cuốn tài liệu khô khan. Nhưng khi được kể trên nền tảng số, mọi thứ trở nên gần gũi hơn.

"Em rất ấn tượng vì không chỉ được nghe giới thiệu mà còn có thể tương tác ngay với người dẫn chương trình và nhiều bạn trẻ khác. Điều đó khiến lịch sử và văn hóa Hà Nội trở nên sống động hơn rất nhiều," Hằng cho hay.

Theo Hằng, giới trẻ không quay lưng với văn hóa truyền thống. Điều họ cần là một cách tiếp cận mới. Chuyển đổi số đang mở ra chính cách tiếp cận ấy. Đưa di sản đến gần hơn với cộng đồng. Đưa lịch sử bước ra khỏi những trang sách. Và tạo thêm những không gian kết nối giữa các thế hệ.

Là một trong những địa phương triển khai sớm nhiều hoạt động sau khi ổn định mô hình chính quyền mới, phường Cửa Nam xác định chuyển đổi số không phải là một phong trào ngắn hạn.

Theo bà Trịnh Ngọc Trâm, Phó Chủ tịch UBND phường Cửa Nam, địa phương không đặt mục tiêu chạy theo số lượng tài khoản hay tỷ lệ cài đặt ứng dụng.

Điều quan trọng hơn là những thay đổi người dân thực sự cảm nhận được.

Theo bà Trâm, mỗi người dân biết sử dụng dịch vụ công trực tuyến, mỗi hộ kinh doanh quen với thanh toán số hay mỗi bạn trẻ chủ động tham gia lan tỏa văn hóa địa phương trên môi trường số đều là những "viên gạch nhỏ" góp phần xây dựng xã hội số.

Bà Trịnh Ngọc Trâm, Phó Chủ tịch UBND phường Cửa Nam

Những đổi thay ở Cửa Nam không phải là câu chuyện riêng của một phường trung tâm Hà Nội.

Đằng sau nụ cười của người cao tuổi khi lần đầu tự hoàn thành thủ tục hành chính trên điện thoại, đằng sau mã QR xuất hiện ngày càng nhiều ở các cửa hàng nhỏ hay những buổi livestream đưa lịch sử địa phương đến gần giới trẻ là một cuộc chuyển động lớn hơn rất nhiều - cuộc chuyển động của cả hệ thống chính trị.

Bởi nếu dữ liệu vẫn nằm rời rạc ở từng cơ quan, nếu các nền tảng số chưa kết nối với nhau, nếu mỗi địa phương vẫn phát triển một hệ thống riêng, người dân vẫn sẽ phải kê khai đi kê khai lại cùng một thông tin, doanh nghiệp vẫn mất thời gian hoàn thiện hồ sơ và cán bộ vẫn phải xử lý không ít công việc bằng giấy tờ thủ công.

Đó cũng chính là lý do Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số ban hành Kế hoạch số 05-KH/BCĐTW về xử lý các điểm nghẽn về chuyển đổi số trong hệ thống chính trị, trong đó xác định 50 nhiệm vụ trọng tâm triển khai trong thời gian cao điểm 100 ngày. Điểm đáng chú ý là mỗi nhiệm vụ không chỉ dừng ở yêu cầu hoàn thành tiến độ mà phải tạo ra sản phẩm có thể vận hành, có dữ liệu, có người sử dụng và có kết quả kiểm chứng.

Khác với nhiều chương trình trước đây chủ yếu tập trung xây dựng hạ tầng hay phát triển các, lần đầu tiên, yêu cầu chuyển đổi số được đặt ra đồng bộ đối với bốn khối cơ quan gồm Đảng, Quốc hội, Chính phủ và Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, cùng các tổ chức chính trị - xã hội, các cơ quan tư pháp và chính quyền địa phương ba cấp. Mục tiêu không chỉ là số hóa từng khâu công việc mà hướng tới xây dựng một hệ thống vận hành thống nhất, thông suốt, dựa trên dữ liệu và lấy hiệu quả phục vụ làm trung tâm.

Theo Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Bùi Hoàng Phương, mục tiêu lớn nhất không phải là hoàn thành các đầu việc trong một khoảng thời gian ngắn, mà là tạo ra sự thay đổi có thể cảm nhận được trong thực tiễn.

"Đợt cao điểm 100 ngày không chỉ để hoàn thành các chỉ tiêu trước mắt mà quan trọng hơn là tạo chuyển biến thực chất, tháo gỡ các điểm nghẽn về dữ liệu, hạ tầng và dịch vụ số. Mọi kết quả cuối cùng đều phải hướng tới phục vụ người dân và doanh nghiệp tốt hơn, với sự tham gia của cả hệ thống chính trị."

Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Bùi Hoàng Phương

Thông điệp ấy cũng là sợi chỉ đỏ xuyên suốt Kế hoạch 100 ngày cao điểm về chuyển đổi số nhằm tạo bước chuyển mạnh mẽ trong thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW và đưa chuyển đổi số đi vào thực chất, ứng dụng trong đời sống mạnh mẽ hơn.

Chỉ khi những thay đổi ấy diễn ra đồng bộ từ Trung ương đến cơ sở, những người như ông Trương Minh Ngọc mới có thêm điều kiện để đưa công nghệ đến gần người dân. Hay những tiểu thương như chị Nguyễn Thị Dung, người dân bình thường như ông Khuất Minh Trí… mới có thể cảm nhận rõ hơn sự thuận tiện trong từng thủ tục hành chính. Và khi ấy, mới có thể khẳng định quá trình chuyển đổi số quốc gia đã mang lại hiệu quả thiết thực bởi mọi người dân đều thực sự được hưởng lợi từ một môi trường số thông suốt, an toàn và hiệu quả.