Cũng như ông Mầu, là người gắn bó cả cuộc đời với ngành Đường sắt, ông Khuất Minh Trí, nguyên Chủ tịch Công đoàn Đường sắt Việt Nam vẫn bồi hồi và đầy tự hào khi nhớ về thời khắc chuyến tàu lịch sử Bắc-Nam nối liền một dải, sum họp một nhà.

“Do hạ tầng đường sắt là mục tiêu của không quân Mỹ đánh phá ác liệt trong thời gian dài nhằm cắt đứt con đường chi viện chiến lược của miền Bắc cho chiến trường miền Nam. Nếu so với các loại hình vận tải khác, chuyến tàu hỏa nối hai miền Bắc-Nam chậm hơn rất nhiều. Tuy nhiên, để có được tuyến đường sắt xuyên dải dất hình chữ S hoạt động trở lại, hàng vạn người dân đóng góp công sức, nguyên vật liệu và thi công bám trụ công trường ròng rã, đó chính là sức mạnh đoàn kết và ý chí thống nhất của dân tộc,” ông Trí cho hay.

Đường sắt thống nhất hoàn thành đã trở thành trục giao thông huyết mạch chạy dọc đất nước, kịp thời phục vụ yêu cầu phát triển kinh tế, giao lưu hàng hóa và sự đi lại của nhân dân, phục vụ sự nghiệp phát triển văn hóa và đảm bảo an ninh quốc phòng của đất nước. Từ năm 1977-1988, bình quân mỗi năm đường sắt đã chuyên chở tới 20 triệu lượt hành khách, 4 triệu tấn hàng hóa, rút ngắn hành trình chạy tầu trên tuyến Thống Nhất từ 78 giờ năm 1986 xuống còn 30 giờ vào năm 2001, kịp thời phục vụ cuộc chiến đấu bảo vệ tổ quốc ở biên giới Tây Nam và 6 tỉnh biên giới phía Bắc.

Hơn 1 thập kỷ qua, ngành đường sắt đã có những bước phát triển nhanh chóng, mỗi ngày có hàng chục đoàn tàu khởi hành, trong đó có những ga tàu, đoàn tàu hiện đại, tiện nghi với hành trình Hà Nội-TP Hồ Chí Minh rút ngắn chỉ còn 29 giờ. Tuyến đường sắt Bắc-Nam nhiều lần được tạp chí du lịch Lonely Planet xếp vào nhóm những hành trình đường sắt đẹp nhất thế giới, thu hút du khách quốc tế.

2. Gắn bó cả cuộc đời với ngành đường sắt, trải qua nhiều vị trí từ cán bộ điều độ tại đơn vị và dần dần lên cấp lãnh đạo quản lý, ông Hoàng Gia Khánh, Tổng Giám đốc Tổng công ty Đường sắt Việt Nam (VNR) luôn đau đáu với các cung bậc thăng trầm của “những đường ray”.

Theo ông Khánh, trong suốt những năm qua, hạ tầng đường sắt không có nhiều thay đổi so với thời Pháp xây dựng. Điều này dẫn đến việc thị phần hành khách và sản lượng hàng hóa của đường sắt vẫn chiếm tỷ lệ thấp so với đường bộ, hàng không. Mặt khác, đường sắt vẫn chỉ có một đường ray, đơn tuyến dọc Bắc-Nam, tính kết nối “rời rạc” khiến đường sắt đã “hụt hơi” khi so sánh với các loại hình vận tải khác.

Chính vì vậy, việc khai mở một tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc-Nam là nhu cầu đòi hỏi tất yếu nhằm đáp ứng năng lực vận tải trong giai đoạn phát triển mới cũng như tạo tiền đề quan trọng để đưa nước ta trở thành nước phát triển, thu nhập cao như nhiều quốc gia trên thế giới. Điều này cùng với chiến lược, định hướng phát triển trong các giai đoạn tiếp theo từ nay đến năm 2050 kỳ vọng sẽ mang lại những bước đột phá cho ngành đường sắt.

“Ngành đường sắt sẽ tiếp tục phấn đấu tăng trưởng hai con số và mở rộng ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số theo định hướng của Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị. Các giải pháp này không chỉ giúp nâng cao chất lượng dịch vụ mà còn tạo ra hiệu quả kinh tế bền vững”, ông Hoàng Gia Khánh, Tổng giám đốc Tổng công ty Đường sắt Việt Nam cho biết.

Nguyên Thứ trưởng Bộ Giao thông Vận tải (nay là Bộ Xây dựng) Nguyễn Ngọc Đông cho biết ngay từ năm 2002, định hướng phát triển đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam đã được đề cập trong Quyết định số 06/2002/QĐ-TTg về quy hoạch tổng thể phát triển giao thông vận tải đường sắt Việt Nam.

Và sau khi nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế cùng khảo sát thực tế tại 6 quốc gia trong năm 2023, đề án đã được hoàn thiện và trình cấp có thẩm quyền. Chiều 30/11/2024, với tỉ lệ 92,48% tán thành, Quốc hội đã thông qua chủ trương đầu tư dự án đường sắt tốc độ cao Bắc-Nam. Đây là dự án có quy mô đặc biệt lớn, chưa từng có tiền lệ tại Việt Nam, với tổng mức đầu tư hơn 1,713 triệu tỷ đồng (tương đương 67,34 tỷ USD).

“Mốc rất đáng nhớ là ngày 30/11/2024, Quốc hội thông qua chủ trương xây dựng đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, với tổng mức đầu tư là 67,34 tỷ USD. Đến ngày 19/2/2025 Quốc hội tiếp tục thông qua chủ trương đầu tư dự án đường sắt Lào Cai – Hà dự án Lào Cai – Hà Nội - Hải Phòng với tổng mức đầu tư là 8,3 tỷ USD. Đây là mong mỏi khát khao của nhiều thế hệ ngành đường sắt và đây sẽ là dấu mốc lịch sử tạo bước đột phá cho ngành”, ông Đặng Sỹ Mạnh - Chủ tịch HĐTV Tổng công ty Đường sắt Việt Nam chia sẻ.

Với ưu thế vận tải khối lượng lớn, nhanh, tin cậy, thuận tiện, tuyến đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc-Nam sẽ rút ngắn khoảng cách giữa các địa phương, vùng miền, góp phần giảm áp lực tập trung dân số, quá tải hạ tầng ở các đô thị lớn đang gây ra nhiều hệ lụy, đặc biệt là Thành phố Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh đồng thời góp phần tái cấu trúc, phân bố lại đô thị, dân cư, mở ra không gian phát triển kinh tế, khai thác có hiệu quả nguồn lực từ quỹ đất; thúc đẩy phát triển kinh tế, dịch vụ, du lịch; tăng năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Theo Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Danh Huy, nếu được chuyển giao công nghệ thích hợp, Việt Nam có khả năng phát triển công nghiệp đường sắt, trong đó làm chủ công nghiệp xây dựng; từng bước làm chủ và nội địa hóa về chế tạo toa xe, hệ thống cấp điện động lực, hệ thống thông tin-tín hiệu; tự chủ toàn bộ công tác vận hành, bảo trì và sản xuất một số linh kiện thay thế. Do đó, việc phát triển đường sắt tốc độ cao là tiền đề để phát triển công nghiệp đường sắt, công nghiệp hỗ trợ.

“Phát triển công nghiệp đường sắt là bài toán chiến lược, đòi hỏi sự hỗ trợ mạnh mẽ, dài hạn của Nhà nước. Thực tiễn cho thấy các cường quốc đường sắt như Trung Quốc, Hàn Quốc, Tây Ban Nha... đều phải có sự hỗ trợ từ ngân sách Nhà nước. Cùng đó, bố trí ngân sách cho đào tạo nguồn nhân lực, nhất là đào tạo nhân lực chuyên sâu về vận hành và bảo trì các tuyến đường sắt hiện đại, thay vì chỉ phụ thuộc vào đào tạo của nhà thầu cung cấp thiết bị”, Ông Nguyễn Danh Huy - Thứ trưởng Bộ Xây dựng nhấn mạnh.

Ngành đường sắt đã và đang chuẩn bị sẵn sàng cho việc xây dựng, đào tạo, phát triển công nghiệp, tiếp nhận quản lý, bảo trì, vận hành, khai thác các tuyến đường sắt kết nối mới, đường sắt tốc độ cao với mục tiêu xây dựng ngành Đường sắt xứng đáng với vị trí, vai trò của một ngành kinh tế quan trọng, cùng đất nước bước vào kỷ nguyên mới - Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc Việt Nam.

Cơ hội để “những thanh ray” mang thanh âm Đường sắt Việt Nam viết tiếp những kỳ tích sau 50 năm đang thực sự mở ra…