*Vượt qua mặc cảm, kiên trì theo đuổi con chữ

Khi màn đêm buông xuống trên những bản làng vùng biên Sam Mứn, ánh đèn tại Trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học và Trung học cơ sở Na Ư lại sáng lên. Trong lớp học đặc biệt ấy, những người phụ nữ đã qua tuổi đến trường chăm chú nhìn lên bảng, nắn nót từng nét chữ, tập ghép vần và thực hành những phép tính cơ bản. Sau một ngày lao động vất vả, họ vẫn đến lớp với mong muốn được biết chữ, tự tin và chủ động hơn trong cuộc sống.

Lớp xóa mù chữ giai đoạn I năm 2026 tại xã Sam Mứn có 21 học viên, đều là phụ nữ dân tộc Mông. Từ tháng 4/2026, các học viên bắt đầu hành trình làm quen với con chữ tại Trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học và Trung học cơ sở Na Ư. Theo kế hoạch, lớp học kéo dài đến tháng 12/2026. Đây là cơ hội để những người phụ nữ từng chịu nhiều thiệt thòi về điều kiện học tập thực hiện ước mơ tưởng chừng đã dang dở từ lâu.

Với nhiều học viên, không biết chữ từng khiến cuộc sống gặp không ít trở ngại. Những thông tin trên điện thoại, giấy tờ hành chính, thủ tục khám chữa bệnh hay hướng dẫn trong sinh hoạt hằng ngày đều trở thành rào cản. Khi cần đọc tin nhắn, tìm hiểu thông tin hoặc điền giấy tờ, họ thường phải nhờ người thân, hàng xóm giúp đỡ. Sự phụ thuộc ấy đôi khi khiến người phụ nữ thiếu tự tin khi giao tiếp và giải quyết công việc bên ngoài bản làng.

Chị Sùng Thị Tấu, ở bản Na Ư, xã Sam Mứn chia sẻ, trước đây do không biết chữ nên chị không thể tự đọc thông tin trên điện thoại; mỗi khi đau ốm, đi bệnh viện cũng gặp khó khăn vì không nắm được các thủ tục cần thiết. Chính những bất tiện trong cuộc sống đã thôi thúc chị vượt qua mặc cảm tuổi tác để đăng ký tham gia lớp học. Chị phấn khởi cho biết: “Ngày xưa không biết chữ, có thông tin trên điện thoại mình cũng không biết đọc, thế nên mình quyết tâm già rồi vẫn đi học. Không biết chữ thì ốm đau đi nằm viện mình cũng không biết thủ tục. Giờ biết đọc, biết viết thì thông tin mình nắm được, mình thấy rất vui”.

Cũng như chị Tấu, chị Mùa Thị Ly, ở bản Na Ư, đến lớp với mong muốn có thể tự đọc, tự viết, trước hết là viết được tên mình. Với chị, đó là điều tưởng chừng đơn giản nhưng lại mang ý nghĩa đặc biệt sau nhiều năm không có điều kiện học tập. Chị chia sẻ: “Trước kia chưa biết chữ, mình đi khám bệnh, đi nọ đi kia rất khó khăn nên mình quyết tâm đi học. Đi học để biết cái chữ, viết được cái tên của mình”.

Mỗi học viên có một xuất phát điểm khác nhau. Có người tiếp thu nhanh, có người phải kiên trì luyện tập nhiều lần mới nhớ được mặt chữ, cách ghép vần. Những bàn tay vốn quen với công việc nương rẫy, nội trợ nay cầm bút tập viết từng dòng. Dù nét chữ còn xiêu vẹo, việc đánh vần chưa trôi chảy, sự kiên trì và tinh thần ham học đã giúp các học viên từng bước tiến bộ.

Trong số đó, học viên Vừ Thị Đớ là một trong những người có kết quả học tập tốt. Sự chăm chỉ, nghiêm túc trong từng buổi học giúp chị tiếp thu bài nhanh, từng bước làm chủ kiến thức được giáo viên truyền đạt. Những tiến bộ của chị cũng là nguồn động viên để các học viên khác thêm quyết tâm theo đuổi con chữ.

Với học viên Và Thị Pa, ở bản Hua Thanh, xã Sam Mứn, tham gia lớp học là cơ hội bổ sung những kiến thức còn thiếu, nâng cao khả năng đọc, viết và giao tiếp bằng tiếng phổ thông. Những điều học được không chỉ phục vụ nhu cầu cá nhân mà còn giúp chị tự tin hơn khi tiếp xúc với các hoạt động xã hội, tiếp nhận thông tin và giải quyết công việc thường ngày.

Điều đáng quý là các học viên không chỉ học cho riêng mình mà còn động viên, hỗ trợ nhau cùng tiến bộ. Người nhớ bài trước hướng dẫn người chưa thuộc; những nét chữ được viết đi viết lại trên trang vở trở thành minh chứng cho nỗ lực bền bỉ. Từ những người phụ nữ còn rụt rè trong buổi đầu, nhiều học viên đã mạnh dạn hơn, chủ động trao đổi với giáo viên và thể hiện những kiến thức tiếp thu được.

Cô Nông Thị Mậu, giáo viên Trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học và Trung học cơ sở Na Ư cho biết, những ngày đầu, nhiều học viên còn rụt rè, thiếu tự tin và gặp khó khăn khi tiếp cận kiến thức. Bằng sự kiên trì, gần gũi và phương pháp giảng dạy phù hợp với người trưởng thành, các học viên đã dần tiến bộ. Cô Mậu chia sẻ: “Ban đầu học viên cũng rất rụt rè như trẻ con nhưng sau khi được đào tạo, đưa ra nhiều phương pháp, đến bây giờ học viên đã đọc được, tính toán được và đặc biệt là rất tự tin giao tiếp bằng tiếng phổ thông”.

*Chung sức giữ lớp, mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức

Để lớp học xóa mù chữ duy trì nền nếp và đạt hiệu quả, xã Sam Mứn đã huy động sự vào cuộc của cấp ủy, chính quyền, nhà trường, các đoàn thể và trưởng bản trong công tác tuyên truyền, vận động người dân tham gia. Việc rà soát đối tượng, nắm bắt nhu cầu học tập và lựa chọn địa điểm tổ chức lớp được thực hiện nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho những người chưa biết chữ, nhất là phụ nữ dân tộc thiểu số ở các bản còn nhiều khó khăn.

Theo cô Nguyễn Thị Quyên, Phó Hiệu trưởng Trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học và Trung học cơ sở Na Ư, tổ chức lớp xóa mù chữ cho người trưởng thành đòi hỏi cách làm linh hoạt, phù hợp với đặc điểm sinh hoạt và lao động của học viên. Nhà trường bố trí thời gian học hợp lý, phân công giáo viên tâm huyết, có uy tín với người dân địa phương tham gia giảng dạy; đồng thời chuẩn bị sách giáo khoa, vở viết, bút và các điều kiện cơ sở vật chất để học viên yên tâm đến lớp.

Cô Quyên cho biết: “Nhà trường cũng cố gắng bố trí lịch học linh hoạt, phù hợp để không ảnh hưởng đến cuộc sống sinh hoạt, lao động của học viên, bố trí những giáo viên dạy tâm huyết, uy tín đối với dân bản, tạo điều kiện cơ sở vật chất, cung cấp đầy đủ sách giáo khoa, vở, bút để học viên tới trường”.

Từ góc độ quản lý địa phương, công tác xóa mù chữ được xác định là nhiệm vụ quan trọng nhằm nâng cao dân trí, cải thiện chất lượng cuộc sống và tạo nền tảng cho phát triển kinh tế, xã hội. Ông Lê Ngọc Hoàn, Phó Chủ tịch UBND xã Sam Mứn cho biết, địa phương đã rà soát những người có nhu cầu học tập, phối hợp với các bản vận động học viên đăng ký tham gia. Xã chú trọng tuyên truyền để người dân hiểu lợi ích thiết thực của việc biết chữ trong sinh hoạt, giao tiếp và phát triển kinh tế.

Ông Lê Ngọc Hoàn nhấn mạnh: “Chúng tôi đã rà soát triển khai các đối tượng có nhu cầu, đăng ký lớp xóa mù chữ, để làm sao bà con được cập nhật kiến thức, biết được tiếng phổ thông, biết chữ và giao tiếp trong phát triển kinh tế, xã hội. Đặc biệt là xã biên giới, rất nhiều các bác đăng ký tham gia”.

Theo Kế hoạch số 53/KH-UBND ngày 26/2/2026 của UBND xã Sam Mứn về mở lớp xóa mù chữ năm 2026, năm 2025, địa phương có 4.992/5.009 người trong độ tuổi từ 15 đến 60 được công nhận đạt chuẩn biết chữ mức độ 1, đạt tỷ lệ 99,7%; số người đạt chuẩn biết chữ mức độ 2 là 4.797/5.009 người, đạt 95,8%. Tuy nhiên, vẫn còn 212 người mù chữ, tái mù chữ, chiếm 4,2%. Xã duy trì đạt chuẩn xóa mù chữ mức độ 2.

Thực tế cho thấy, công tác xóa mù chữ tại địa phương vẫn đối mặt với không ít khó khăn. Một số bản nằm xa trung tâm, giao thông đi lại chưa thuận lợi; một bộ phận người dân hạn chế khả năng sử dụng tiếng phổ thông, có nguy cơ tái mù chữ. Những người chưa biết chữ hoặc tái mù chữ phân bố rải rác, nhiều người đã lớn tuổi hoặc thường xuyên đi làm ăn xa, khiến việc tập hợp học viên và tổ chức lớp học gặp trở ngại.

Trước thực tế đó, xã Sam Mứn đặt mục tiêu duy trì vững chắc chuẩn xóa mù chữ mức độ 2, phấn đấu nâng tỷ lệ người biết chữ mức độ 2 trong độ tuổi từ 15 đến 60 lên từ 96% trở lên. Đối với lớp học năm 2026, địa phương phấn đấu 100% học viên tham gia đầy đủ chương trình; ít nhất 90% hoàn thành khóa học và được công nhận đạt chuẩn biết chữ mức độ 2. Sau khóa học, học viên có thể đọc, viết đoạn văn ngắn, thực hiện các phép tính cơ bản và điền những mẫu đơn giản.

Cùng với việc tổ chức lớp học, nhà trường và chính quyền địa phương tiếp tục phối hợp vận động người chưa biết chữ, nhất là phụ nữ dân tộc thiểu số, tham gia học tập; quan tâm bảo đảm cơ sở vật chất, thiết bị dạy học và đội ngũ giáo viên. Quan trọng hơn, kiến thức sau khi học cần được duy trì, vận dụng thường xuyên trong cuộc sống. Việc tự đọc thông tin trên điện thoại, tìm hiểu tài liệu hướng dẫn sản xuất, chăm sóc sức khỏe hay thực hiện thủ tục hành chính sẽ giúp người học phát huy hiệu quả những điều đã tiếp thu, hạn chế nguy cơ tái mù chữ.

Đối với phụ nữ vùng biên, biết chữ còn góp phần nâng cao khả năng tiếp cận thông tin, mở rộng giao tiếp và chủ động hơn trong các quyết định của gia đình. Khi có thể tự đọc những thông tin cần thiết, hiểu hướng dẫn về chăm sóc sức khỏe, giáo dục con cái và phát triển kinh tế, người phụ nữ sẽ có thêm điều kiện tham gia các hoạt động cộng đồng, từng bước khẳng định vai trò trong gia đình và xã hội.

Từ những lớp học bình dị ở Sam Mứn, con chữ đang từng ngày đến với phụ nữ dân tộc Mông, mang theo niềm vui và hy vọng về một cuộc sống tốt đẹp hơn. Hành trình ấy có thể bắt đầu muộn hơn so với nhiều người, nhưng không vì thế mà mất đi ý nghĩa. Mỗi người phụ nữ biết đọc, biết viết là thêm một thành viên có khả năng chủ động tiếp cận tri thức, thêm một gia đình có điều kiện nâng cao nhận thức và thêm một bước tiến trong hành trình xây dựng xã hội học tập ở vùng biên giới./.