Biến “chảo lửa” thành nguồn năng lượng

Những ngày cuối tháng 5 và tháng 6 vừa qua là khoảng thời gian đầy thách thức đối với hệ thống điện quốc gia. Nền nhiệt nhiều nơi tại miền Bắc và miền Trung liên tục vượt ngưỡng 40 độ C, kéo theo nhu cầu sử dụng điện tăng đột biến.

Chỉ trong vòng một tháng, hệ thống điện quốc gia liên tiếp xác lập những kỷ lục mới. Ngày 26/5/2026, công suất cực đại của hệ thống điện quốc gia đạt hơn 58.100 MW, sản lượng điện tiêu thụ vượt 1,2 tỷ kWh/ngày. Đến ngày 24/6, phụ tải đỉnh tiếp tục vượt 58.400 MW. Riêng khu vực miền Bắc lần đầu tiên vượt mốc 30.200 MW - mức cao nhất từ trước đến nay.

Những con số này phản ánh áp lực ngày càng lớn đối với công tác vận hành hệ thống điện đồng thời cho thấy yêu cầu cấp thiết phải khai thác hiệu quả các nguồn điện tại chỗ nhằm giảm tải cho lưới điện quốc gia trong các thời điểm cao điểm.

Hà Tĩnh là một ví dụ. Nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, địa phương này chịu ảnh hưởng rõ nét của gió Lào khô nóng. Nếu trước đây điều kiện thời tiết khắc nghiệt thường được xem là trở lực đối với sản xuất và đời sống, thì nay chính cường độ bức xạ nắng lớn và thời gian nắng kéo dài lại đang trở thành lợi thế để phát triển nguồn năng lượng sạch.

Tại thôn Phúc Sơn, xã Can Lộc, gia đình chị Nguyễn Thị Huyền - chủ một quán cà phê, đã đầu tư hệ thống điện mặt trời mái nhà công suất 6 kWp kết hợp pin lưu trữ (BESS) từ năm 2025. Chị Huyền cho biết “ Khi chưa lắp hệ thống điện mặt trời và pin lưu trữ, tiền điện những tháng nắng nóng gần 6 triệu đồng/tháng. Từ khi sử dụng hệ thống này, chi phí giảm gần 80%, chỉ còn hơn 2 triệu đồng” .

Không chỉ tiết kiệm chi phí, hệ thống còn giúp gia đình chị Huyền chủ động nguồn điện khi xảy ra sự cố mất điện. Những thiết bị có công suất lớn được ưu tiên vận hành vào ban ngày để tận dụng tối đa nguồn điện tự sản xuất, còn phần điện dư được lưu trữ để sử dụng vào buổi tối.

Trong những ngày nắng nóng cao điểm, cán bộ Điện lực Can Lộc gần như không có thời gian nghỉ giữa ca. Từ sáng sớm, các tổ công tác đã chia nhau kiểm tra phụ tải, đo điện áp tại các trạm biến áp và rà soát những khu vực có nguy cơ quá tải.

Anh Lê Văn Hùng, Tổ phó Tổ Kinh doanh - Tổng hợp Điện lực Can Lộc (Hà Tĩnh) cho biết cùng với việc bảo đảm điện, đơn vị đã thành lập các tổ tuyên truyền, trực tiếp hướng dẫn người dân và doanh nghiệp về thủ tục, giải pháp kỹ thuật và phương án đấu nối điện mặt trời mái nhà theo quy định mới.

“Có những ngày nhiệt độ ngoài trời lên hơn 40 độ C, anh em phải kiểm tra liên tục để kịp thời xử lý các điểm điện áp thấp hoặc có nguy cơ quá tải. Chúng tôi bố trí lực lượng ứng trực 24/24 giờ để khi có sự cố có thể khắc phục nhanh nhất, bảo đảm cấp điện cho người dân và doanh nghiệp”, anh Hùng nói.

Theo ông Phạm Việt Thắng, Phó Giám đốc Công ty Điện lực Hà Tĩnh, cùng với việc đầu tư nâng cấp lưới điện, đơn vị đang phối hợp với Sở Công Thương rà soát, bổ sung quy hoạch điện mặt trời mái nhà và các nguồn điện mặt trời trang trại, với tổng công suất dự kiến khoảng 1.300 MW.

Điện lực Can Lộc tư vấn khách hàng phát triển điện mặt trời mái nhà (Ảnh: Phương Quỳnh)

Đến nay, trên địa bàn do Công ty Điện lực Hà Tĩnh quản lý đã có hơn 900 khách hàng lắp đặt điện mặt trời mái nhà với tổng công suất khoảng 160 MW. Điều đáng chú ý là sự đồng hành của ngành điện không chỉ dừng ở việc hỗ trợ thủ tục mà còn hướng tới thay đổi nhận thức: từ chỗ chỉ sử dụng điện sang chủ động sản xuất điện ngay tại nơi tiêu thụ.

Từ chủ trương đến hành động

Không chỉ các hộ gia đình, nhiều doanh nghiệp cũng đang xem điện mặt trời mái nhà là một giải pháp chiến lược để giảm chi phí và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Tại Cụm công nghiệp Đức Thọ, Công ty Cổ phần Bao bì Sông La Xanh đã đầu tư hệ thống điện mặt trời mái nhà quy mô khoảng 2,7 MWp, phủ gần 90% diện tích mái nhà xưởng. Trong đó, 1,2 MWp là hệ thống tự sản, tự tiêu do doanh nghiệp trực tiếp đầu tư với kinh phí hơn 10 tỷ đồng.

Ông Phan Chí Tâm, Phó Giám đốc công ty cho biết chi phí tiền điện trước đây dao động từ 900 triệu đồng đến khoảng 1 tỷ đồng mỗi tháng – đây là một trong những khoản chi phí đầu vào lớn nhất của doanh nghiệp. Sau khi đưa hệ thống vào vận hành, doanh nghiệp tiết kiệm khoảng 20-25% chi phí điện mỗi tháng và dự kiến hoàn vốn sau khoảng 7 năm. Phần công suất còn lại được triển khai theo mô hình doanh nghiệp dịch vụ năng lượng (ESCO) thuê mái nhà xưởng để đầu tư và bán điện lên lưới.

Ông Lê Quang Thanh, Phó Giám đốc Công ty Điện lực Nghệ An cho biết công suất phụ tải đỉnh của tỉnh cũng tăng rất cao trong mùa hè năm nay , đạt khoảng 1.310 MW, tăng gần 15% so với cùng kỳ năm 2025, đặc biệt tại các khu công nghiệp như VSIP, WHA và khu vực Kim Liên.

Trong bối cảnh nhiều doanh nghiệp FDI mở rộng sản xuất, nhu cầu điện tăng mạnh cả ban ngày lẫn buổi tối, Công ty Điện lực Nghệ An đã phối hợp với chính quyền địa phương và các cơ quan truyền thông tuyên truyền sử dụng điện tiết kiệm đồng thời trực tiếp tư vấn kỹ thuật cho các doanh nghiệp có nhu cầu đầu tư điện mặt trời mái nhà. Đến nay, toàn tỉnh đã phát triển khoảng 1.200 kWp điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu.

Khu công nghiệp WHA, Nghệ An là một nhà đầu tư lớn trên địa bàn tỉnh, có nhiều nhà máy lớn, yêu cầu nguồn điện phải luôn luôn an toàn ổn định để đảm bảo sản xuất. Trong thời gian vừa qua ngành điện địa phương đã luôn đồng hành, hỗ trợ, đặc biệt trong cao điểm này. Luôn luôn túc trực 24/7 để sẵn sàng xử lý khi có sự cố xảy ra để bảo đảm cung cấp điện.

Ông Ngô Khắc Toản, Quản lý vận hành cấp cao Khu công nghiệp WHA cho biết “ngành điện thường xuyên làm việc với các nhà máy để nắm bắt nhu cầu phụ tải trong tương lai để bảo đảm hệ thống cung cấp điện luôn luôn sẵn sàng. Thứ hai là PC Nghệ An đã làm việc với các nhà máy về phát triển điện mặt trời. Hiện nay trong khu công nghiệp WHA cũng đã có doanh nghiệp đang triển khai hệ thống điện mặt trời để bảo đảm cung cấp điện ngoài hệ thống lưới điện của ngành điện.”

Sự chuyển biến trên thực tế có sự hỗ trợ quan trọng từ việc hoàn thiện cơ chế, chính sách. Ngày 26/6/2026, Chính phủ ban hành Nghị định số 243/2026/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung Nghị định số 58/2025/NĐ-CP về phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu.

Thực hiện Chỉ thị số 10/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường tiết kiệm điện và phát triển điện mặt trời mái nhà, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) đang đẩy mạnh phổ biến các cơ chế, chính sách mới đến khách hàng đồng thời cung cấp các công cụ hỗ trợ trực tuyến để người dân và doanh nghiệp dễ dàng tiếp cận thông tin, thực hiện thủ tục đầu tư, đấu nối và vận hành hệ thống.

EVN cũng chủ động triển khai điện mặt trời mái nhà tại chính các trụ sở của mình và tiếp tục rà soát các địa điểm phù hợp để mở rộng trong thời gian tới. Theo mục tiêu của Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, đến năm 2030, cả nước phấn đấu có 50% hộ gia đình và 50% mái nhà công sở lắp đặt hệ thống điện mặt trời tự sản, tự tiêu.

Đi dọc các tuyến đường ở Hà Tĩnh và Nghệ An, điều dễ nhận thấy không chỉ là sự xuất hiện ngày càng nhiều của các tấm pin mặt trời, mà còn là sự thay đổi trong cách nghĩ của người dân và doanh nghiệp về năng lượng. Từ chỗ coi điện mặt trời là khoản đầu tư riêng lẻ để giảm tiền điện, nhiều người đã bắt đầu nhìn nhận đây là cách chủ động nguồn điện, giảm phụ thuộc vào lưới điện quốc gia và góp phần giảm phát thải.

Trong bối cảnh nhu cầu điện được dự báo tiếp tục tăng cao trong các năm tới, hàng triệu mái nhà dân cư, công sở và nhà xưởng nếu được khai thác hiệu quả sẽ tạo nên một nguồn điện xanh phân tán ngay tại nơi tiêu thụ. Nguồn điện này không chỉ giúp giảm áp lực đầu tư các nhà máy điện lớn mà còn tăng khả năng dự phòng và tính linh hoạt của hệ thống điện quốc gia. Mỗi mái nhà được phủ pin mặt trời hôm nay vì thế không chỉ tạo ra những kilowatt giờ điện sạch, mà còn trở thành một mắt xích quan trọng trong quá trình chuyển dịch năng lượng và củng cố an ninh năng lượng quốc gia theo tinh thần Nghị quyết số 70-NQ/TW của Bộ Chính trị./.